Pro Memoria

     Groby są najstarszymi pomnikami ludzkiej egzystencji na kuli ziemskiej, a zarazem dowodem, na to że człowiek nie potrafił oprzeć się refleksji nad "przemijaniem". Kiedy w dzień Wszystkich Świętych na berlińskich cmentarzach staniemy nad mogiłami, w pełni duchowej więzi z najbliższymi, krewnymi, znajomymi, nie zapomnijmy o grobach, które są świadectwem trzystuletniej historii Polaków w Berlinie. Zapalona świeczka, symbol życia wiecznego, niech będzie nie tylko wydłużeniem naszej modlitwy za zmarłych, lecz również wyrazem pamięci o skomplikowanych losach i wyborach naszych rodaków, czego i my doświadczamy. Niechaj poniższa tabela będzie w tej wędrówce naszym przewodnikiem po miejscach nieznanych, zapomnianych, oraz tych, które często mijamy w codziennym wielkomiejskim pośpiechu.

Lp Imię i nazwisko Działalność Cmentarz Dojazd
1 Daniel Chodowiecki (1726 -1801) Miedziorytnik, malarz, rysownik Kirchhof der Französisch - Reformierten Gemeinde Chausseestrasse U-6 Zinnowitzer Strasse
2 Atanazy Raczyński (1787-1874) Ziemianin wielkopolski herbu Nałęcz Friedhof St. Hedwig Liesenstrasse U-6 Schwartzkopffstrasse
3 Carl Andreas Bogusławski (1758-1817) Pruski generał Alter Garnisonfriedhof Kleinen Rosenthaler Strasse U-8 Rosenthalerplatz
4 Karl Ludwig von Oppeln-Bronikowski (1766-1842) Pruski generał Alter Garnisonfriedhof Kleinen Rosenthaler Strasse U-8 Rosenthalerplatz
5 Albert von Bogusławski (1834-1905) Pruski generał Alter Garnisonfriedhof Kleinen Rosenthaler Strasse U-8 Rosenthalerplatz
6 Feliks Hilary Podlewski (1801-1897) Nauczyciel i wychowawca książąt Radziwiłłów Friedhof St. Hedwig Liesenstrasse U-6 Schwartzkopffstrasse
7 Gustav von Lenski (1814-1848) Żołnierz, porucznik pochodzący z Prus Wschodnich Friedrichshain Friedhof der Märzgefallenen - Ernst-Zinna-Weg Platz der Vereinten Nationen Tram 5,6,8
8 Franz Xaver Scharwenka (1850-1924) Pianista, kompozytor Alter St.- Matthäus-Kirchhof Grossgörchenstrasse 12-14 S-Bahn Yorckstrasse (Grossgörchenstrasse)
9 Karol Loeckell (1810-1876) Założyciel pierwszego Towarzystwa Polskiego w Berlinie (1865r.) Alter St. Michael Friedhof Hermannstrasse U-8 Leinestrasse
10 Maxymilian Ziemkiewicz (1818-1877) Nauczyciel, działacz społeczny Alter St. Michael Friedhof Hermannstrasse U-8 Leinestrasse
11 Ks. Franciszek Przeniczyński (1844-1896) Proboszcz (1894-1896) kościoła St. Joseph (Weißensee) St. Hedwig Friedhof Weißensee
Smetanastrasse
Albertinenstr. Tram 4,12,13
12 Aleksander Brückner (1856-1939) Profesor, slawista, historyk Tempelhofer Parkfriedhof Gottlieb-Dunkel-Str. Industriestraße. Bus 177
13 Czesław Rajpold (1919-1943) Mechanik lotniczy 18 O.T.U War Cemetery Berlin Heerstr. 139 Bus X34, M49 Scholzplatz
14 Józef Skonieczny (1905-1943) Mechanik lotniczy 300 SQDN War Cemetery Berlin Heerstr. 139 Bus X34, M49 Scholzplatz
15 Franciszek Matuszewski (1918-1945) Porucznik 300 SQDN War Cemetery Berlin Heerstr. 139 Bus X34, M49 Scholzplatz
16 Mikołaj Piotrowski (1918-1945) Sierżant 300 SQDN War Cemetery Berlin Heerstr. 139 Bus X34, M49 Scholzplatz
17 Antoni Smoczkiewicz (1922-1945) Sierżant 300 SQDN War Cemetery Berlin Heerstr. 139 Bus X34, M49 Scholzplatz
18 Sonia Horn (1923-1945) Żołnierz polskiego ruchu oporu. Więźniarka K-Z Ravensbrück nr 25551 Alter Garnisonfriedhof Kleinen Rosenthaler Strasse U-8 Rosenthalerplatz
19 Aloissius Piossek (1889-1953) Ksiądz Friedhof St. Hedwig Liesenstrasse U-6 Schwartzkopffstrasse
20 Jan Wache (1909-1973) Pierwszy Prezes Zjednoczenia Polaków w Niemczech Alter St. Michael Friedhof Hermannstrasse U-8 Leinestrasse
21 Alfred Rojek (1897-1975) Polityk Alter St. Michael Friedhof Hermannstrasse U-8 Leinestrasse
22 Christian Skrzyposzek (1943-1999) Pisarz Kirchof der Luisengemeide Fürstenbrunner Weg S-Bahn Westend
23 Zbigniew Jan Baczyński (1921-2004) Przewodniczący Rady Naczelnej Związku Polaków w Niemczech, współzałożyciel PTS "Oświata" w Berlinie Friedhof St. Hedwig Liesenstrasse U-6 Schwartzkopffstrasse

     Wykaz zmarłych, znanych Polaków mieszkających i pracujących w Berlinie, nie wyczerpuje w pełni całości zagadnienia, albowiem stanowi tylko jego krótki zarys. Lista nie uwzględnia znanych osób związanych ze stolicą Niemiec, którzy miejsce ostatniego spoczynku znaleźli poza metropolią m.in. tłumacz literatury polskiej na język niemiecki, Henryk Bereska (1926-2005), który został pochowany na wiejskim cmentarzu w Kolberg nieopodal Könings Wusterhausen, kompozytor Witold Szalonek (1927-2001), którego doczesne prochy zostały złożone na cmentarzu w Łagiewnikach (Bytom), poeta Witold Wirpsza (1918-1985), jego grób znajduje się w Warszawie. Natomiast polski ród magnacki Radziwiłłów miejsce ostatniego spoczynku znalazł w swojej rodzinnej posiadłości w Antoninie (poznańskie).

Andrzej Osiecki w swojej pracy "Polnische Gedenkstätten in der DDR 1939-1945" wydanej w 1978r. wymienia na terenie Berlina osiemnaście cmentarzy, gdzie spoczywają polscy robotnicy przymusowi, jednakże z biegiem lat niektóre miejsca pochówku zostały usunięte lub zainstalowano kamień z wyrytym napisem informacyjnym o miejscu wiecznego spoczynku więźniów obozów pracy, bez wyszczególnienia narodowości, jak np. na cmentarzu na Schönefelder Chaussee 100. W latach II wojny światowej Polacy byli wykorzystywani do niewolniczej pracy na terenie całego Berlina. Ślady swojej obecności pozostawili nie tylko na cmentarzach, w miejscu byłego KZ Lichterfelde. Na Wismarer Strasse 21 znajduje się tablica wymieniająca Polaków jako ofiary nazistowskiego teroru, jak i również na terenie byłego KZ Schöneweide, gdzie dziś znajduje się Centrum Nazistowskiej Pracy Przymusowej. Osobną historią jest śmierć dwudziestu Polek w 1943r. podczas brytyjskiego nalotu bombowego. Na Grenzstrasse 16 (Wedding) umiejscowiona jest tablica upamiętniająca to wydarzenie, spoczywają zaś one na Parkfriedhof (Marzahn).

Lp Nekropolie Charakter miejsca Uroczystości oficjalne Dojazd
1 Friedhof Treptow
Kiefholzstr. 221/222
145 grobów polskich robotników przymusowych, 372 groby polskich więźniów KZ Sachsenhausen (w tym 54 kobiety) 1 listopad Krematorium Baumschulenstr
Bus 166
2 St. Sebastian Friedhof
Berlin-Reinickendorf
Humboldstr. 68-73
33 groby polskich robotników przymusowych 1 listopad Auguste-Victoria-Allee Bus
M-21
3 War Cemetery
Berlin
Heerstr. 139
5 grobów polskich lotników z 300-go dywizjonu RAF 8 maj
1 listopad
Scholzplatz
Bus X-49, M-49
4 St. Hedwig Friedhof
Berlin-Hohenschönhausen
Konrad-Wolf-Str. 30-31
Miejsce pochówku 220 robotników przymusowych (w tym 57 dzieci) 1 listopad Werneuchener Str.
Tram 5
5 Buch-Friedhof XII
Pankow
Schwanebecker Chaussee 14
102 groby polskich robotników przymusowych (w tym 23 kobiety i 9 dzieci) 1 listopad Klinikum Buch
Bus 259,893
6 Parkfriedhof Marzahn Wiesenburger Weg 10 83 groby robotników przymusowych (w tym 28 kobiet i troje dzieci) ? S-Bahn Marzahn
7 Katholische Friedhof Hamburger Chausse Staaken-Berlin Charlottenburg 2 groby więźniów pracy ? Heerstr./Nennhauser Damm Bus 149
8 Falkensee, Friedhof Kremmener Strasse 45 grobów robotników przymusowych ? Falkensee (Rathaus) Bus 337

     W uzupełnieniu powyższej tabeli należy również wspomnieć o Gedenkstätte Plötzensee, gdzie w latach terroru nazistowskiego (1933-1945) zgilotynowano 253 Polaków, m.in bp.ewangielickiego Juliusza Bursche (1862-1942), Zdzisława Maszewskiego (1914-1944), Józefa Szmechta (1900-1942), Józefa Sikorskiego (1905-1942), Monikę Dymską (1918-1943).

Poza Berlinem znajduje się miejsce, obok którego nie można przejść obojętnie - Gedenkstätte Sachsenhausen (Oranienburg). Na terenie muzeum umieszczono dwie polskojęzyczne tablice pamięci w hołdzie obywatelom polskim, którzy stali się ofiarami niemieckiego faszyzmu oraz ku czci 183 przedstawicieli polskiego świata nauki i kultury, którzy 6 listopada 1939 r. zostali aresztowani przez hitlerowców i przewiezieni do KZ Sachsenhausen. Z kolei archidiecezja berlińska jest fundatorem pomnika upamiętniającego męczeńską śmierć 96 polskich duchownych wśród których znajdują się kapłani wyniesieni na ołtarze: bł. bp Władysław Góral, bł. o. Stanisław Kubista, bł. ks. Władysław Dembski, bł. o. Józef Innocenty Guz, bł. ks. Michał Piaszczyński. Wracając z powrotem do Berlina, warto zatrzymać się w Hohen Neuendorf, gdzie przy Klara -Zetkin-Strasse znajduje się pomnik upamiętniający walki polskich oddziałów w operacji oskrzydlania stolicy III Rzeszy.

W rozwinięciu punktu trzeciego należy dodać, że żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, poległych w czasie szturmu na Berlin, pierwotnie pochowano na cmentarzu przy ulicy Goethestrasse, następnie ekshumowano i przeniesiono na cmentarz wojskowy w Siekierkach pod Cedynią. Jednakże pojedyncze groby bohaterów tamtych czasów można napotkać jeszcze obecnie na Garnisonfriedhof (Mitte) oraz na Friedhof Germanenstrasse (Pankow). W 1972 roku wzniesiono w Volkspark Friedrichshain pomnik Żołnierza Polskiego upamiętniający polskich żołnierzy, którzy zginęli w II wojnie światowej.

Rubryka w tabeli "Uroczystości oficjalne"odnosi się do miejsc pamięci, w których w wymienionych dniach przedstawiciele polskiej placówki dyplomatycznej w stolicy Niemiec oraz różnych środowisk polonijnych składają kwiaty i wieńce.

W tylnych częściach wielu berlińskich kościołów katolickich znajdują się tablice upamiętniające parafian, poległych lub zaginionych na frontach I lub II wojny światowej, na których odnajdujemy sporo nazwisk polskiego pochodzenia, jak np. w Bazylice Rosenkranz (Steglitz), w kościele St. Marien-Liebfrauen (Kreuzberg),w kościele St. Sebastian (Wedding), w kościele St. Clara (Neuköln), w kościele Najświętszego Serca Jezusowe (Tempelhof) oraz w kościele St. Antonius (Oberschöneweide).

Kończąc, pragnę się zwrócić do państwa z prośbą - gdyby ktokolwiek zechciał podzielić się swoimi wiadomościami uzupełniającymi powyższy tekst, proszony jest o kontakt el.em@wp.pl

Opr. Marek Lischka
Powrót